The Boulogne Declaration

The Boulogne Declaration
(Bulonja Deklaracio)

Procursus:

The first Universala Kongreso de Esperanto was held in 1905 at the French seaside town Boulogne-sur-Mer, a city selected because it was as close as one could practically get to Britain without leaving the European continent, and hence it symbolized the ambition of Esperanto to be a uniter of people across boundaries.

L.L. Zamenhof, Esperanto’s creator, had prepared a remarkable text called Deklaracio pri la Esenco de Esperantismo, which he read out to a small committee at the first session on the 7th of August. After minor revisions it was approved in the fourth session and accepted by the whole conference on the 9th of August, 1905. The text presciently established four linked principles that proved jointly critical to the subsequent success of Esperanto:

It made Esperanto the property of all of its speakers and explicitly denied any special authority over it to its creator. Even Zamenhof himself was not empowered to make any revisions.
It explicitly declared that the language, as common property of all who mastered it, could be used by anybody for any purpose, whether laudable or despicable.
It made clear that all users were equally “esperantists” without regard to membership in any organization. (It left unclear whether boosters with little command of the language were also “esperantists,” an issue that continues to trouble some Esperanto organizations.)
It established that the standard for correct usage was the text of the Fundamento, i.e., the work that had first introduced the language to the world. Like other languages, Esperanto would no doubt evolve, but a single, “untouchable” standard would prevent it from falling apart into private reform projects. Other writings by Zamenhof were recommended as desirable optional models, but the Fundamento was built into the very definition of the language.

Clearly visible in this is an attempt to avoid the fate of Volapük, a slightly earlier artificial language project that was floundering by 1905 (and ultimately died) due to constant revision, especially by its creator. Zamenhof had been bullied into putting some reforms to a vote in 1894 and they had been voted down, so anti-reform sentiment was clearly widespread and reformist dangers were surely top of mind for many Esperanto activists. (Click here for my 1987 paper on this site describing the early history of these movements.)

Here is a quick abstract from the Esperanto version of Wikipedia. Below is the full text.(As a matter of interest, the English translations are essentially those of Google Translate, editorially retouched only slightly.)

Mallongigo	Abstract
1. La esperantismo estas penado disvastigi en la tuta mondo la uzadon de la lingvo neŭtrala, kiu servu por interkompreniĝo de la diverslingvaj homoj.	1. Esperantism is an effort to spread throughout the world the use of a neutral language that serves to promote mutual understanding among people of different language.
2. Lingvo internacia povas esti nur lingvo arta, perfekte vivipova kaj en ĉiuj rilatoj plej taŭga montriĝis nur unu sola lingvo: Esperanto.	2. An international language can only be an artificial language, perfectly viable, and in all respects only one language has proven to be the most suitable: Esperanto.
3. La aŭtoro de la lingvo rezignis pri ĉiuj personaj rajtoj rilate la lingvon kaj transdonis ĝin al la tuta mondo.	3. The author of the language renounced all personal rights regarding the language and passed it on to the whole world.
4. La sola bazo, deviga por ĉiam kaj por ĉiuj esperantistoj estas la Fundamento de Esperanto.*	4. The only basis, binding forever and for all Esperantists, is the Fundamento de Esperanto.*
5. Esperantisto estas nomata ĉiu persono, kiu scias kaj uzas la lingvon Esperanto, tute egale por kia celo.	5. An Esperantist is any person who knows and uses the language Esperanto, regardless of the purpose.
The Fundamento* is the original presentation of Esperanto. More about it and a translation of the basic document can be found on this web site. Link)

DKJ, March, 2026

La Bulonja Deklaracio	The Boulogne Declaration
Ĉar pri la esenco de la Esperantismo multaj havas tre malveran ideon, tial ni subskribintoj, reprezentantoj de la Esperantismo en diversaj landoj de la mondo, kunvenintaj al la internacia kongreso Esperantista en Boulogne-sur-Mer, trovis necesa laŭ la propono de la aŭtoro de la lingvo Esperanto doni la sekvantan klarigon:	Because many people have a very false idea about the essence of Esperantism, we the undersigned, representatives of Esperantism in various countries of the world, gathered at the international Esperantist congress in Boulogne-sur-Mer, found it necessary, at the suggestion of the author of the Esperanto language, to provide the following explanation:
1. La Esperantismo estas penado disvastigi en la tuta mondo la uzadon de lingvo neŭtrale homa, kiu “ne entrudante sin en la internan vivon de la popoloj kaj neniom celante elpuŝi la ekzistantajn lingvojn naciajn”, donus al la homoj de malsamaj nacioj la eblon kompreniĝadi inter si, kiu povus servi kiel paciga lingvo de publikaj institucioj en tiuj landoj, kie diversaj nacioj batalas inter si pri la lingvo, kaj en kiu povus esti publikigataj tiuj verkoj, kiuj havas egalan intereson por ĉiuj popoloj. Ĉiu alia ideo aŭ espero, kiun tiu aŭ alia Esperantisto ligas kun la Esperantismo, estos lia afero pure privata, por kiu la Esperantismo ne respondas.	1. Esperantism is an effort to spread throughout the world the use of a neutral human language, which “without intruding into the internal life of the peoples and in no way aiming to push out the existing national languages”, would give people of different nations the opportunity to understand each other, which could serve as a pacifying language of public institutions in those countries where various nations fight among themselves over the language, and in which those works could be published that are of equal interest to all peoples. Any other idea or hope that this or that Esperantist connects with Esperantism will be his or her purely private matter, for which Esperantism is not responsible.
2. Ĉar en la nuna tempo neniu esploranto en la tuta mondo jam dubas pri tio, ke lingvo internacia povas esti nur lingvo arta, kaj ĉar el ĉiuj multegaj provoj, faritaj en la daŭro de la lastaj du centjaroj, ĉiuj prezentas nur teoriajn projektojn, kaj lingvo efektive finita, ĉiuflanke elprovita, perfekte vivipova kaj en ĉiuj rilatoj pleje taŭga montriĝis nur unu sola lingvo Esperanto, tial la amikoj de la ideo de lingvo internacia, konsciante ke teoria disputado kondukos al nenio kaj ke la celo povas esti atingata nur per laborado praktika, jam de longe ĉiuj grupiĝis ĉirkaŭ la sola lingvo Esperanto kaj laboras por ĝia disvastigado kaj riĉigado de ĝia literaturo.	2. Since at present no researcher in the whole world doubts that an international language can only be an artificial language, and since of all the countless attempts made over the last two hundred years, all have presented only theoretical projects, and only one language, Esperanto, has proven to be a truly finished language, proven in every way perfectly viable and in all respects most suitable, therefore the friends of the idea of an international language, realizing that theoretical debate will lead to nothing and that the goal can only be achieved through practical work, have long since all grouped around the single language Esperanto and are working for its dissemination and enrichment of its literature.
3. Ĉar la aŭtoro de la lingvo Esperanto tuj en la komenco rifuzis unu fojon por ĉiam ĉiujn personajn rajtojn kaj privilegiojn rilate tiun lingvon, tial Esperanto estas “nenies propraĵo”, nek en rilato materiala, nek en rilato morala.	3. Since the author of the Esperanto language renounced once and for all personal rights and privileges in relation to this language, Esperanto is “nobody’s property,”, either in a material or in a moral sense.
Materiala mastro de tiu ĉi lingvo estas la tuta mondo kaj ĉiu deziranto povas eldonadi en aŭ pri tiu ĉi lingvo ĉiajn verkojn, kiajn li deziras, kaj uzadi la lingvon por ĉiaj eblaj celoj; kiel spiritaj mastroj de tiu ĉi lingvo estos ĉiam rigardataj tiuj personoj, kiuj de la mondo Esperantista estos konfesataj kiel la plej bonaj kaj plej talentaj verkistoj en tiu ĉi lingvo.	The material master of this language is the entire world and all who wish to do so can publish in or about this language any works they wish, and use the language for any possible purpose; those persons who are acknowledged by the Esperanto world as the best and most talented writers in this language will always be regarded as the spiritual masters of this language.
4. Esperanto havas neniun personan leĝdonanton kaj dependas de neniu aparta homo. Ĉiuj opinioj kaj verkoj de la kreinto de Esperanto havas, simile al la opinioj kaj verkoj de ĉiu alia Esperantisto, karakteron absolute privatan kaj por neniu devigan.	4. Esperanto has no personal legislator and does not depend on any particular person. All opinions and works of the creator of Esperanto have, like the opinions and works of every other Esperantist, an absolutely private character and are not binding on anyone.
La sola unu fojon por ĉiam deviga por ĉiuj Esperantistoj fundamento de la lingvo Esperanto estas la verketo “Fundamento de Esperanto”, en kiu neniu havas la rajton fari ŝanĝon. Se iu dekliniĝas de la reguloj kaj modeloj donitaj en la dirita verko, li neniam povas pravigi sin per la vortoj “tiel deziras aŭ konsilas la aŭtoro de Esperanto”.	The only foundation of the Esperanto language that is binding once and for all for all Esperantists is the book Fundamento de Esperanto, in which no one has the right to make any changes. If someone deviates from the rules and models given in the said work, he can never justify himself with the words “so wishes or advises the author of Esperanto.”
Ĉiun ideon, kiu ne povas esti oportune esprimata per tiu materialo, kiu troviĝas en la “Fundamento de Esperanto”, ĉiu Esperantisto havas la rajton esprimi en tia maniero, kiun li trovas la plej ĝusta, tiel same, kiel estas farate en ĉiu alia lingvo. Sed pro plena unueco de la lingvo al ĉiuj Esperantistoj estas rekomendate imitadi kiel eble plej multe tiun stilon, kiu troviĝas en la verko de la kreinto de Esperanto, kiu la plej multe laboris por kaj en Esperanto kaj la plej bone konas ĝian spiriton.	Every Esperantist has the right to express any idea that cannot be conveniently expressed by the material found in the Fundamento de Esperanto, in the way that he finds most correct, just as is done in every other language. But for the sake of complete unity of the language, it is recommended that all Esperantists imitate as much as possible the style found in the work of the creator of Esperanto, who worked the most for and in Esperanto and knows its spirit best.
5. Esperantisto estas nomata ĉiu persono, kiu scias kaj uzas la lingvon Esperanto tute egale por kiaj celoj li ĝin uzas. Apartenado al ia aktiva societo Esperantista por ĉiu Esperantisto estas rekomendinda, sed ne deviga.	5. An Esperantist is any person who knows and uses the Esperanto language, regardless of the purposes for which he uses it. Membership in some active Esperantist society is recommended for every Esperantist, but not mandatory.

La Bulonja Deklaracio

The Boulogne Declaration

Ĉar pri la esenco de la Esperantismo multaj havas tre malveran ideon, tial ni subskribintoj, reprezentantoj de la Esperantismo en diversaj landoj de la mondo, kunvenintaj al la internacia kongreso Esperantista en Boulogne-sur-Mer, trovis necesa laŭ la propono de la aŭtoro de la lingvo Esperanto doni la sekvantan klarigon:

Because many people have a very false idea about the essence of Esperantism, we the undersigned, representatives of Esperantism in various countries of the world, gathered at the international Esperantist congress in Boulogne-sur-Mer, found it necessary, at the suggestion of the author of the Esperanto language, to provide the following explanation:

1. La Esperantismo estas penado disvastigi en la tuta mondo la uzadon de lingvo neŭtrale homa, kiu “ne entrudante sin en la internan vivon de la popoloj kaj neniom celante elpuŝi la ekzistantajn lingvojn naciajn”, donus al la homoj de malsamaj nacioj la eblon kompreniĝadi inter si, kiu povus servi kiel paciga lingvo de publikaj institucioj en tiuj landoj, kie diversaj nacioj batalas inter si pri la lingvo, kaj en kiu povus esti publikigataj tiuj verkoj, kiuj havas egalan intereson por ĉiuj popoloj. Ĉiu alia ideo aŭ espero, kiun tiu aŭ alia Esperantisto ligas kun la Esperantismo, estos lia afero pure privata, por kiu la Esperantismo ne respondas.

1. Esperantism is an effort to spread throughout the world the use of a neutral human language, which “without intruding into the internal life of the peoples and in no way aiming to push out the existing national languages”, would give people of different nations the opportunity to understand each other, which could serve as a pacifying language of public institutions in those countries where various nations fight among themselves over the language, and in which those works could be published that are of equal interest to all peoples. Any other idea or hope that this or that Esperantist connects with Esperantism will be his or her purely private matter, for which Esperantism is not responsible.

2. Ĉar en la nuna tempo neniu esploranto en la tuta mondo jam dubas pri tio, ke lingvo internacia povas esti nur lingvo arta,
kaj ĉar el ĉiuj multegaj provoj, faritaj en la daŭro de la lastaj du centjaroj, ĉiuj prezentas nur teoriajn projektojn, kaj lingvo efektive finita, ĉiuflanke elprovita, perfekte vivipova kaj en ĉiuj rilatoj pleje taŭga montriĝis nur unu sola lingvo Esperanto,
tial la amikoj de la ideo de lingvo internacia, konsciante ke teoria disputado kondukos al nenio kaj ke la celo povas esti atingata nur per laborado praktika, jam de longe ĉiuj grupiĝis ĉirkaŭ la sola lingvo Esperanto kaj laboras por ĝia disvastigado kaj riĉigado de ĝia literaturo.

2. Since at present no researcher in the whole world doubts that an international language can only be an artificial language,
and since of all the countless attempts made over the last two hundred years, all have presented only theoretical projects, and only one language, Esperanto, has proven to be a truly finished language, proven in every way perfectly viable and in all respects most suitable,
therefore the friends of the idea of an international language, realizing that theoretical debate will lead to nothing and that the goal can only be achieved through practical work, have long since all grouped around the single language Esperanto and are working for its dissemination and enrichment of its literature.

3. Ĉar la aŭtoro de la lingvo Esperanto tuj en la komenco rifuzis unu fojon por ĉiam ĉiujn personajn rajtojn kaj privilegiojn rilate tiun lingvon, tial Esperanto estas “nenies propraĵo”, nek en rilato materiala, nek en rilato morala.

3. Since the author of the Esperanto language renounced once and for all personal rights and privileges in relation to this language, Esperanto is “nobody’s property,”, either in a material or in a moral sense.

Materiala mastro de tiu ĉi lingvo estas la tuta mondo kaj ĉiu deziranto povas eldonadi en aŭ pri tiu ĉi lingvo ĉiajn verkojn, kiajn li deziras, kaj uzadi la lingvon por ĉiaj eblaj celoj; kiel spiritaj mastroj de tiu ĉi lingvo estos ĉiam rigardataj tiuj personoj, kiuj de la mondo Esperantista estos konfesataj kiel la plej bonaj kaj plej talentaj verkistoj en tiu ĉi lingvo.

The material master of this language is the entire world and all who wish to do so can publish in or about this language any works they wish, and use the language for any possible purpose; those persons who are acknowledged by the Esperanto world as the best and most talented writers in this language will always be regarded as the spiritual masters of this language.

4. Esperanto havas neniun personan leĝdonanton kaj dependas de neniu aparta homo. Ĉiuj opinioj kaj verkoj de la kreinto de Esperanto havas, simile al la opinioj kaj verkoj de ĉiu alia Esperantisto, karakteron absolute privatan kaj por neniu devigan.

4. Esperanto has no personal legislator and does not depend on any particular person. All opinions and works of the creator of Esperanto have, like the opinions and works of every other Esperantist, an absolutely private character and are not binding on anyone.

La sola unu fojon por ĉiam deviga por ĉiuj Esperantistoj fundamento de la lingvo Esperanto estas la verketo “Fundamento de Esperanto”, en kiu neniu havas la rajton fari ŝanĝon. Se iu dekliniĝas de la reguloj kaj modeloj donitaj en la dirita verko, li neniam povas pravigi sin per la vortoj “tiel deziras aŭ konsilas la aŭtoro de Esperanto”.

The only foundation of the Esperanto language that is binding once and for all for all Esperantists is the book Fundamento de Esperanto, in which no one has the right to make any changes. If someone deviates from the rules and models given in the said work, he can never justify himself with the words “so wishes or advises the author of Esperanto.”

Ĉiun ideon, kiu ne povas esti oportune esprimata per tiu materialo, kiu troviĝas en la “Fundamento de Esperanto”, ĉiu Esperantisto havas la rajton esprimi en tia maniero, kiun li trovas la plej ĝusta, tiel same, kiel estas farate en ĉiu alia lingvo. Sed pro plena unueco de la lingvo al ĉiuj Esperantistoj estas rekomendate imitadi kiel eble plej multe tiun stilon, kiu troviĝas en la verko de la kreinto de Esperanto, kiu la plej multe laboris por kaj en Esperanto kaj la plej bone konas ĝian spiriton.

Every Esperantist has the right to express any idea that cannot be conveniently expressed by the material found in the Fundamento de Esperanto, in the way that he finds most correct, just as is done in every other language. But for the sake of complete unity of the language, it is recommended that all Esperantists imitate as much as possible the style found in the work of the creator of Esperanto, who worked the most for and in Esperanto and knows its spirit best.

5. Esperantisto estas nomata ĉiu persono, kiu scias kaj uzas la lingvon Esperanto tute egale por kiaj celoj li ĝin uzas. Apartenado al ia aktiva societo Esperantista por ĉiu Esperantisto estas rekomendinda, sed ne deviga.

5. An Esperantist is any person who knows and uses the Esperanto language, regardless of the purposes for which he uses it. Membership in some active Esperantist society is recommended for every Esperantist, but not mandatory.

The Boulogne Declaration(Bulonja Deklaracio)

The Boulogne Declaration
(Bulonja Deklaracio)